Deprem sonrası sarsıntı hissi ve uykusuzluk ne zaman destek gerektirir? Akut stres ve TSSB evreleri, çocuklarda kaygı yönetimi ve EMDR/BDT terapi yöntemleri.
Özetle (Key Takeaways)
- Deprem sonrası uykusuzluk, sarsıntı hissi ve irkilme gibi tepkilerin çoğu, beynin güvenlik amacıyla alarmı açık tutmasından kaynaklanan olağan tepkilerdir.
- Fiziksel güvenlik sağlandıktan sonra ilk 1 ay içindeki tepkiler (akut stres) büyük ölçüde kendiliğinden geriler.
- Belirtilerin 1 ayı aştığı, sosyal hayattan kopma veya işlevsellikte bozulmanın olduğu durumlarda erken travma terapisi (EMDR, BDT) süreci belirgin şekilde kısaltır.
Türkiye'de pek çok insan için deprem, arada bir hatırlanan uzak bir ihtimal olmaktan çıktı; günlük hayatın arka planında sürekli açık duran bir başlık haline geldi. Bu nedenle çoğu kişinin fark etmeyeceği büyüklükteki bir sarsıntı da, haberlerde görülen bir görüntü de aynı tepkiyi tetikleyebiliyor: kalp atışının hızlanması, ellerin titremesi, o gece uykunun kaçması.
Bu yazıda deprem sonrasında sık görülen tepkileri, bunların bedende neden ortaya çıktığını ve genellikle ne kadar sürdüğünü ele alacağız. Baştan söylemekte fayda var: aşağıda okuyacaklarınızın büyük bölümü, olağandışı bir olay karşısında bedenin verdiği olağan yanıtlardır.
Bedende Ne Oluyor?
Ani ve yaşamı tehdit eden bir olay karşısında beynin tehdit merkezi (amigdala) devreye girer ve vücudu hazırlık moduna alır. Kortizol ve adrenalin seviyeleri yükselir, dikkat çevreyi sürekli tarayacak şekilde ayarlanır. Bu durum aşırı teyakkuz (hiperarousal) olarak adlandırılıyor ve tehlike geçtikten sonra da bir süre devam ediyor.
Sistemin hemen kapanmaması bir arıza değil, evrimsel bir güvenlik payıdır. Beyin, tehlikenin gerçekten bittiğinden emin olana kadar alarmı açık tutmayı tercih eder. Bu yüzden kapının çarpması, kamyonun geçmesi ya da telefonun titremesi gibi sıradan uyaranlar beklenmedik ölçüde güçlü tepkiler yaratabilir.
Bu Size Tanıdık Geliyor mu? (Sık Görülen Tepkiler)
Sarsıntı olmadığı halde yerin sallandığını hissediyorum
Neden oluyor: İç kulakta dengeyi algılayan organlar sarsıntı sırasında aşırı uyarılır. Sarsıntı bitse de denge sistemi bir süre daha hareket sinyali üretmeye devam eder. Kaygı arttıkça his belirginleşir.
Ne kadar sürer & Ne zaman danışmalı: Genellikle bir ay içinde kendiliğinden geriler. His bir ayı aşarak sürüyorsa ve yürürken dengesizlik yaşıyorsanız önce bir hekime, kaygıyla birleşiyorsa psikolojik desteğe başvurmalısınız.
Uykuya dalamıyorum, en ufak seste yerimden sıçrıyorum
Neden oluyor: Alarm sistemi açık kaldığı sürece beyin uykunun derin evrelerine geçmekte zorlanır. Sesler olduğundan daha tehditkâr algılanır.
Ne kadar sürer & Ne zaman danışmalı: Güvenli ortamda iki ila dört hafta içinde azalır. Bir ayı geçiyor ve gündüz işlevinizi (odaklanma, öfke kontrolü) bozuyorsa, kronikleşmeden bir uzmanla görüşülmelidir.
Deprem haberlerini takip etmeyi bırakamıyorum
Neden oluyor: Belirsizlik beyin için başlı başına bir tehdittir. Haber okumak kısa süreli kontrol hissi verir ancak içerik tüketimi arttıkça tehdit algısı da beslenir.
Ne yardımcı olur: Takibi tamamen kesmek değil, sınırlandırmak gerekir. Günde belirli bir saat aralığı belirlemek ve yatmadan önceki son saati ekransız geçirmek etkilidir.
Eve girmekte veya yalnız kalmakta zorlanıyorum
Neden oluyor: Travmadan önce güvenli olan ev, zihinde sıkışma ile eşleşir. Beyin kaçınmayı bir güvenlik stratejisi olarak dayatır.
Ne kadar sürer & Ne zaman danışmalı: Çoğu kişi 1-3 ay içinde kademeli olarak kapalı alanlara döner. Binanın güvenliği kanıtlandığı halde kaçınma sürüyor ve hayatı daraltıyorsa, kalıcı hale gelmeden psikolojik destek alınmalıdır.
Zaman Neyi Değiştirir? (Travma Sonrası Süreç)
Travma sonrası tabloları birbirinden ayıran en temel ölçüt, belirtilerin şiddeti kadar süresidir. Aynı belirti ilk hafta beklenen bir tepkiyken, üçüncü ayda farklı bir anlam taşır.
Akut Stres Tepkisi
Şok, inanamama, ağlama nöbetleri ve yoğun kaygı beklenen tepkilerdir. Yapılması gereken, kişiyi konuşmaya zorlamak değil fiziksel güvenliği sağlamaktır.
Akut Stres Bozukluğu
Belirtiler 3 günden sonra sürüyorsa bu evrededir. Belirtiler kademeli azalıyorsa sorun yoktur. Aynı şiddette devam ediyor ya da artıyorsa 1 ayı beklemeden uzmana danışılmalıdır.
Değerlendirme Gerekir
Belirtiler 1 ayı aştığı halde aynı şiddette sürüyorsa TSSB (Travma Sonrası Stres Bozukluğu) açısından uzman değerlendirmesi önerilir.
Beklemeden Başvurmayı Gerektiren Durumlar
- İşe, okula gidememek ya da temel öz bakımı sürdürememek
- Hatırlatıcılardan kaçınmak için sosyal ilişkileri tümüyle kesmek
- Kendine ya da çevresine yabancılaşma hissinin artması
- Baş etmek için alkol veya madde kullanımına yönelmek
- Yaşama isteğinin kaybolması ya da kendine zarar verme düşünceleri (112 Acil çağrı merkezine başvurulmalıdır)
Ne İşe Yarıyor, Ne Yaramıyor?
Afet sonrası müdahalelerin hangilerinin iyileştirici olduğu araştırmalarla ortaya konmuş durumda. İyi niyetle yapılan bazı uygulamaların fayda sağlamadığı biliniyor.
Etkinliği Gösterilmiş Yöntemler
DSÖ ve APA yönergeleri, travma tedavisinde iki yaklaşımı birinci basamak olarak kabul ediyor: EMDR ve Travma Odaklı Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT).
Kahramanmaraş depreminden etkilenen kişilerle yürütülen kontrollü bir çalışmada, her iki yöntem de belirtilerde belirgin azalma sağladı.
Önerilmeyen Yaklaşım
Olayın hemen ardından kişileri bir araya getirip yaşadıklarını tüm ayrıntısıyla anlattırmaya dayanan tek seanslık yöntemin (psikolojik debriefing) yararı gösterilememiştir ve belirtileri ağırlaştırabilir.
Akut dönemde en iyi yaklaşım, kişiyi anlatmaya zorlamayan "psikolojik ilk yardım"dır: güvenliği sağlamak ve daha çok dinlemek.
Çocuklarda Durum: Tepkiler ve Yaklaşımlar
Çocuklar travmayı yetişkinlerden farklı ifade eder ve bu ifade biçimi yaşla birlikte değişir.
| Yaş | Sık Görülen Tepkiler | Yardımcı Olan Yaklaşım |
|---|---|---|
| 0 – 5 Yaş | Ebeveyne yapışma, ayrılık kaygısı, bırakılmış alışkanlıkların geri dönmesi, nedeni bulunamayan karın/baş ağrıları. | Temas ve yakınlığı artırmak; depremi somut ve korkutucu olmayan bir doğa olayı olarak oyun yoluyla anlatmak. |
| 6 – 11 Yaş | Tekrarlayan deprem temalı oyunlar, dikkat dağınıklığı, okul başarısında düşüş, anne babayı kaybetme korkusu. | Okul, uyku ve oyun rutinlerini hızla kurmak; sorulara net, dürüst cevaplar vererek belirsizliği azaltmak. |
| 12 – 17 Yaş | İçe kapanma, gelecek kaygısı, öfke patlamaları, riskli davranışlara yönelme. | Baskı kurmadan alan tanımak, akran ilişkilerini desteklemek, destek almayı teşvik etmek. |
Çocuklara Ne Söylenir, Ne Söylenmez?
Ebeveynlerin korumak amacıyla yaptığı en yaygın hata, çocuğun hissettiğini geçersiz kılan ifadeler kullanmaktır.
Bu cümle korkuyu ortadan kaldırmaz. Ebeveynin yüzündeki endişe ile söylediği söz arasındaki tutarsızlık, çocukta anlaşılmadığı hissini güçlendirir.
Duyguyu doğrulayan ve aynı zamanda güvenliği gösteren bu ifade, çocuğun yaşadığını işlemesine olanak tanır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Deprem korkusu ne zaman geçer?
Fiziksel güvenliğin sağlandığı durumlarda deprem sonrası yaşanan sarsıntı hissi, irkilme ve uykusuzluk gibi akut stres belirtileri genellikle 2 ila 4 hafta içinde kendiliğinden azalır. Beyin, güvende olduğuna ikna oldukça alarm durumunu kapatır.
Deprem travması (TSSB) belirtileri nelerdir?
Olayın üzerinden 1 ay geçmesine rağmen sürekli tetikte olma, uyku bozuklukları, kapalı alanlara girememe, olayla ilgili kabuslar görme ve depremi hatırlatan her şeyden kaçınma hali Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) belirtileridir.
Deprem korkusu için hangi terapi yöntemi etkilidir?
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve APA yönergelerine göre travma tedavisinde en etkili birinci basamak yaklaşımlar EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme) ve Travma Odaklı Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) yöntemleridir.
Psikolojik Değerlendirme ve Terapötik Destek
Deprem sonrasında yaşanan tepkilerin çoğu, bedenin kendini korumak için yaptığı işin bir parçasıdır ve zamanla kendiliğinden geriler. Ancak belirtilerin bir ayı aşarak sürmesi, uykusuzluk ve sosyal kaçınmaların kalıcı hale gelmesi üzerine gidilmesi gereken bir durumdur.
Bu noktada "zamanla geçer" diyerek beklemek tabloyu kronikleştirebilir. Eğer hayatınızı sınırlandıran kaygılar yaşıyorsanız, profesyonel bir destek almak süreci belirgin şekilde kısaltır. EMDR ve BDT yönelimli travma terapisi hakkında detaylı bilgi almak veya randevu oluşturmak için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Yararlanılan Bilimsel Kaynaklar
- Deprem sonrası baş dönmesi sendromu ve fantom sarsıntı hissi üzerine 6 Şubat 2023 depremleri sonrası yürütülen saha çalışması, DergiPark.
- Altı Şubat Kahramanmaraş depremleri sonrası sosyal medya kullanımı ve ikincil travmatik stres ilişkisi, Türk Psikiyatri Dergisi, 35(4).
- 6 Şubat 2023 depremlerini deneyimleyen bireylerde travma sonrası stres ve başa çıkma tarzları, DergiPark.
- DSM-5-TR, Amerikan Psikiyatri Birliği: akut stres bozukluğu ve travma sonrası stres bozukluğu ölçütleri.
- Cochrane, travma sonrası tek seanslık psikolojik debriefing üzerine meta-analiz.
- Dünya Sağlık Örgütü ve Amerikan Psikoloji Birliği travma sonrası stres bozukluğu tedavi yönergeleri.
- Kahramanmaraş depremi sonrası uzaktan EMDR ve bilişsel davranışçı terapi karşılaştırması, randomize kontrollü çalışma (NCT06758362).
- Türk Psikologlar Derneği psikolojik ilk yardım rehberi; AFAD afetlerde psikososyal destek rehberi.
- Çocuklarda yaş gruplarına göre afet sonrası tepkiler üzerine derlemeler.